«Ο μεγάλος αδικημένος από καταβολής καιρού είναι οι γυναίκες»
Γιώργος Βουδικλάρης *
Η Ρούλα Πατεράκη ανήκει αναμφίβολα στα τελευταία ιερά τέρατα του θεάτρου μας. Έχει διαγράψει μια ιλιγγιώδη πορεία ως σκηνοθέτις, ηθοποιός και δραματουργός και συνεχίζει ακάματη με φρενήρεις ρυθμούς.
Η Νάνα Παπαδάκη, ηθοποιός και ποιήτρια, γοητεύτηκε από την προσωπικότητα της Νίκης Τριανταφυλλίδη και ανέσυρε ένα θεατρικό έργο της, απευθυνόμενη στην Πατεράκη, για να το επεξεργαστεί δραματουργικά και να το σκηνοθετήσει. Το αποτέλεσμα, σε λίγες μέρες επί σκηνής! Ως τότε, συνομιλήσαμε μαζί τους για το εγχείρημα και την πορεία, την οπτική και τη συνενοχή τους πάνω στη θεατρική πράξη.
Από πού να αρχίσουμε; Ρούλα, ο ρόλος σε επηρεάζει; Όταν παίζεις ή και στις σκηνοθεσίες σου.
Ρ.Π.: Να σου πω την αλήθεια, δεν ξέρω. Οταν σκηνοθετώ, είμαι πιο πρακτική. Οταν παίζω, μου φαίνεται ότι γίνομαι ο ρόλος όσο κρατάει. Βγαίνω εύκολα αν αλλάξω ρόλο, αλλά μπαίνω στον άλλο. Αυτό το καταλαβαίνω, όταν παίζω μαζί δύο ρόλους -έχει τύχει να παίζω άλλον το απόγευμα, άλλον το βράδυ. Είναι λίγο πιο μπερδεμένα τα φαινόμενα της ζωής μου, κάνω πιο πολλές τσαπατσουλιές, ζημιές -πιθανόν δεν είμαι πολύ συγκεντρωμένη.
Όταν παίζω έναν ρόλο, ζημιάρα δεν είμαι! Όταν είναι δύο μαζί, εύκολα σπάω ποτήρι. Δημιουργείται μια αφηρημάδα. Νομίζω ότι όλοι οι ηθοποιοί το παθαίνουν: γίνονται λίγο πολύ αυτό που παίζουν. Δεν τη γλιτώνουν. Και το περιβάλλον δεν τη γλιτώνει, επηρεάζεται. Αν παίζουν κανέναν στριμμένο ρόλο, το περιβάλλον ταλαιπωρείται, όταν παίζουν πιο ελαφρύ, περνάει πιο καλά. Είναι λίγο βασανιστές οι ηθοποιοί στο περιβάλλον τους -αν έχουν. Αν είναι μόνοι τους, κουτουλάνε με τα πράγματα. Κι εσύ το παθαίνεις;
Ν.Π.: Αισθάνομαι σαν να μετακινούνται λίγο τα όργανά μου μέσα μου. Σε κάθε ρόλο, νιώθω σαν να μπαίνω σε άλλη φόρμα. Μπορεί να αλλάξει το στήσιμο του σώματος, να πέφτει παραπάνω βάρος στο ένα πόδι, τα χέρια να κινούνται αλλιώς. Τώρα με τη Ρούλα, είμαι πιο έκθετη στην εκτόνωση καταπιεσμένης ενέργειας -άλλες φορές μπορούσα να πω όχι, να το απαγορεύσω, τώρα πρέπει να φύγει.
Ποιος είχε την ιδέα για την παράσταση;
Ρ.Π.: Η Νάνα. Διάβασε το έργο της Νίκης Τριανταφυλλίδη «Πάρτι στο σπίτι της Ελισάβετ Π.» και εντυπωσιάστηκε. Το ζήτησε από την κόρη της. Είναι πολυπρόσωπο, ήθελε διασκευή. Το κάναμε για έναν ηθοποιό. Θα έχουμε βίντεο που θα καλύπτει όλο το Θέατρο Φούρνος, ιδέα της Νάνας. Εγώ απλώς κάνω τη σκηνοθεσία και τη δραματουργία. Στην αρχή ταράχτηκα με τη δραματουργία, δεν τα κατάφερνα και πολύ. Ήταν τόσο χαοτικό το περιεχόμενο, τόσες θεματολογίες, αυτά που την αφορούσαν, το ψυχικό της τοπίο, ένα ανακάτεμα πολύ μεγάλο. Κουράστηκα να το ξεδιαλύνω, να βγάλω μια εσωτερική πλοκή, γιατί εξωτερική δεν έχει, και εγώ ως σκηνοθέτρια -πόσο μάλλον η Νάνα ως ηθοποιός. Νομίζω ότι θα είναι πολύ καλή.
Τη γνωρίσατε τη Νίκη Τριανταφυλλίδη;
Ρ.Π.: Προσωπικά, όχι. Είχε έρθει να μας δει, όταν παίζαμε με τον Κώστα Μεσσάρη στο «Ρόσμερσχολμ» του Ίψεν -ήταν η πρώην γυναίκα του και την είχε καλέσει. Την είχα δει πολλές φορές στο θέατρο. Ήταν πολύ μεγάλη ηθοποιός. Μη συμβατική. Επικίνδυνη. Οι ερμηνείες της ήταν στο όριο. Γι’ αυτό ήταν πολύ λατρεμένη, αλλά και πολύ μισημένη. Οι περισσότεροι καλοί ηθοποιοί στην Ελλάδα είναι υπερεκτιμημένοι, αλλά όταν βλέπεις έναν πραγματικά μεγάλο ηθοποιό λες: είναι τόσο υποτιμημένος! Η Νίκη ήταν αυτό.
Ν.Π.: Στο ελληνικό θέατρο, μια γυναίκα πρέπει να δουλέψει χίλιες φορές παραπάνω από έναν άνδρα, για να αποδείξει τα αυτονόητα. Να βρίσκει τη δύναμη να ξεπερνά εμπόδια και να μετουσιώνει τη σύγκρουση αυτή σε δημιουργία. Η Τριανταφυλλίδη θα μπορούσε κάλλιστα να έχει αρκεστεί στην εξωτερική της εμφάνιση. Όμως, είχε έναν δαίμονα που την έκανε να ψάχνει την ουσία, να σκάβει, να δοκιμάζει, να παίρνει ρίσκα: έστησε θέατρο, ανέβασε έργα. Θα μπορούσε να έχει βρει μια θέση δίπλα σε έναν άντρα που να της ανοίγει δρόμους και αυτή να κάνει απλώς τη δουλειά της.
Αλλά έπαιρνε πάνω της ευθύνες -ποιότητα συνήθως αντρική. Πάντα η Νίκη Τριανταφυλλίδη ήταν ένα αίνιγμα: όλοι ήθελαν να την πλησιάσουν και σαν κάτι να τους τρόμαζε και έκαναν πίσω. Οτιδήποτε θηλυκό, ο πολιτισμός μας το αποκλείει ή το εξιδανικεύει -γιατί και η εξιδανίκευση έχει βία. Δεν μπορεί να το δει ισότιμα. Ήταν πολύ μπροστά από την εποχή της και αυτό με κάποιο τρόπο θα το πλήρωνε. Εξάλλου, ταλέντο σημαίνει και τάλαντο. Είναι ένα τίμημα που πρέπει να πληρώσεις.
Όταν ξεκινήσατε την πορεία σας στο ελληνικό θέατρο, ήταν ακόμα πιο ανδροκρατούμενο από σήμερα. Αντιμετωπίσατε τέτοια προβλήματα;
Ρ.Π.: Παραδόξως, αργώ λίγο να καταλάβω. Αυτό με σώζει αλλά και με καταστρέφει. Στα πρώτα βήματα, που έκανα κάτι δικό μου, επειδή είχα να το πληρώνω, δεν δυσκολευόμουν. Ήμουν πάντοτε προστατευμένη: κλεινόμουν μέσα στο οικονομικό μου πλαίσιο και έκανα ό,τι ήθελα. Είχα κάνει πολύ προχωρημένα πράγματα στη Θεσσαλονίκη. Δεν νομίζω πως έκανα στην Αθήνα ανάλογα. Οπότε νόμιζα ότι ήταν υπερβολές ότι είναι μια ανδροκρατούμενη κοινωνία και οι γυναίκες δεν έχουν καμία ευκαιρία. Ήμουν ένα χαϊδεμένο πλάσμα, όχι του θεάτρου, στο θέατρο αγωνιζόμουν πάντα και έφτυνα αίμα, αλλά του περιβάλλοντός μου. Έχασα τα λεφτά μου εξαιτίας του θεάτρου -δεν θα το ξαναέκανα, μετάνιωσα απολύτως-, το ’87.
Όταν αναγκάστηκα να κάνω επάγγελμα κανονικό, τότε είδα την τρομακτική ανισότητα μεταξύ ανδρικής και γυναικείας προσφοράς και περισσότερο ζήτησης. Αυτό είναι κακό για τις γυναίκες, γιατί δημιουργούν έναν πολυεπίπεδο συμπλεγματικό εαυτό. Στην Ελλάδα, το ζούμε με χοντροκοπιά. Αλλά είναι ίδιον όλου του κόσμου: Ανατολή, Δύση, Νότος. Ίσως ο Βορράς λίγο να διαφέρει. Μπορεί να γίνει ο τρίτος Παγκόσμιος Πόλεμος, να τελειώσει η γη, αλλά αυτό θα αργήσει πολύ να τελειώσει. Μπορεί να βρούμε από αλλού αέριο, αλλά όχι την υπόσταση της ισότητας. Είναι μεγαλύτερος ρατσισμός και από την ομοφυλοφιλία, και από τους μετανάστες και τους πρόσφυγες. Ο μεγάλος αδικημένος από καταβολής καιρού είναι οι γυναίκες, το δεύτερο φύλο. Γι’ αυτό και λέγεται δεύτερο.
Ν.Π.: Και οι άντρες αδικούνται από το σύστημα, διότι ζουν ξένα προς τον εαυτό τους. Θα μπορούσαν να είναι πιο πλούσιοι μέσα τους, πιο ήσυχοι με αυτό που είναι, χωρίς να χρειάζεται να αποδεικνύουν συνέχεια πράγματα, αν άφηναν περισσότερο χώρο στις γυναίκες. Και αυτοί είναι καταπιεσμένοι.
Ρ.Π.: Άλλου είδους καταπίεση είναι αυτή. Είναι καταπιεσμένοι, έχοντας την πολυτέλεια να είναι αυτοκαταστροφικοί. Έχουν τη γοητεία της αυτοκαταστροφής. Οι γυναίκες δεν δικαιούνται να αυτοκαταστρέφονται. Δείτε πώς αντιμετωπίζουν αυτή τη στιγμή μια παιδοκτόνο – δεν έχει καταδικαστεί, δεν έχει αποδειχτεί τίποτα. Δεν έχει δημιουργηθεί ποτέ αυτός ο σάλος για έναν παιδοκτόνο ή βιαστή παιδιών. Να βλέπεις όχλο να τρέχει πίσω από κάποιον, ένοχο ή αθώο. Αυτό διακατέχει και τις γυναίκες, δεν μπορούν να ξεφύγουν. Στον άντρα πάντοτε υπάρχουν ελαφρυντικά.
Για τις γυναίκες κανένα. Έχουν ξανασυμβεί αυτά, και στο εξωτερικό έχουν υπάρξει μητροκτόνοι κατά συρροή. Άρα πολύ δύσκολα μπορώ να καταδικάσω κάποιον σήμερα. Η ηθική που κτίζεται κοινωνικά ή θεσμικά δεν με αφορά πια. Δεν κάνω επιλογές, ούτε μου αρέσουν οι άνθρωποι που κάνουν. Το θεωρώ ορθολογισμό στείρο, στεγνό. Όταν προχωρήσει, πλατύνει η συνείδησή του ανθρώπου, επιλογές δεν κάνει, γιατί δημιουργεί δογματισμούς και ιδεολογισμούς. Είμαι εναντίον των ιδεολογισμών. Δεν μπορώ να βγάλω από τον πολιτισμό του Χόμο Σάπιενς την αισθητική, την πολιτική, τη φιλοσοφία. Αλλά την ηθική μπορώ να την πετάξω.
Νάνα, εκτιμάς πολύ όταν βρίσκεις έναν δάσκαλο. Ξέρω ότι σου είχε συμβεί και με τη Μίρκα Γεμεντζάκη.
Ν.Π.: Η ζωή είναι σκυταλοδρομία. Κανείς δεν μπορεί να προχωρήσει μόνος του. Το κοινό στοιχείο στους δασκάλους μου είναι ότι πρόκειται για γυναίκες με ισχυρή προσωπικότητα. Μπορώ να αναγνωρίσω εξουσία σε γυναίκα, στους άντρες όχι. Γιατί οι γυναίκες έχουν περισσότερες ρωγμές. Δεν θέλω να με διδάξει μια πανοπλία. Για να βοηθήσει το δικό μου τραύμα να ανθήσει, πρέπει να φέρει τραύμα και ο ίδιος, για να μπορεί να με καταλάβει.
Η Ρούλα με παρέλαβε με όσα έχω μάθει, προκειμένου να κρατήσουμε τα πιο γόνιμα στοιχεία και να με πάει πιο πέρα. Είμαι άνθρωπος με ισχυρό χαρακτήρα, με άμυνες. Εχω παραδοθεί πλήρως. Με έχει δει να ξεσπάω και να καταρρέω πολλές φορές. Είναι μέρος της διαδικασίας: μόνο έτσι θα προχωρήσεις, θα γνωρίσεις καλύτερα την υποκριτική σου λειτουργία, αλλά και την ανθρώπινη. Πέρα από την παράσταση, με μαθαίνει να σκέφτομαι, να καταλαβαίνω.
Ρ.Π.: Το σώμα της να καταλαβαίνει. Να το αφήνει να αντιδρά, όπως τα λουλούδια στον ήλιο. Να μην περνάει από νοητικές διεργασίες και παγώνει τη φοβερή σωματική πληθωρικότητα που πρέπει να έχει ο ηθοποιός. Αυτό είναι ο ηθοποιός κατ’ ουσίαν: η κραυγή του σώματός του. Το μυαλό του ουδεμία σχέση. Ο δεσμοφύλακας είναι το μυαλό, δεν αφήνει το σώμα του ελεύθερο. Αν ελευθερωθεί το σώμα, θα ελευθερωθεί και το μυαλό, θα ακολουθήσει. Ο ηθοποιός πρέπει να βρίσκει τρόπους να ξεχνάει τις ντροπές, τις αναστολές, τις φοβίες του, ακόμη και τον τρόμο του πόνου.
Διδασκαλία, πέραν όλων, είναι το να τον διδάξεις μέσω ασκήσεων πώς δεν θα χτυπήσει. Γιατί οι πολύ μεγάλοι ηθοποιοί με τα μεγάλα ταλέντα, όταν δεν έχουν εκπαίδευση, μπορεί να σκοτωθούν επί σκηνής. Δεν μπορώ να διδάξω κάτι άλλο. Τι θα πει: πώς θα δουν τον ρόλο; Ο ρόλος είναι ο ρόλος. Ο συγγραφέας γράφει τον ρόλο: αν είναι μέγας, είναι για 500 χρόνια. Γιατί εγώ, ως σκηνοθέτης, να τον βάλω σε καλούπια; Άρα δεν συμπαθώ πολύ εμένα ως σκηνοθέτη. Δεν συμπαθώ καθόλου πλέον τους σκηνοθέτες. Ήμουν σκηνοθετομανής – τώρα βρίσκω ότι είναι ένα είδος κολίτιδας: σκηνοθέτιδα. Θέλουμε να επιβάλουμε μία εξουσία στο σώμα του Θεάτρου. Δεν πρέπει να το κάνουμε. Έχουμε υπέροχες παραστάσεις, αλλά λίγο έστω θέατρο έχουμε;
*Δημοσιογράφος, σκηνοθέτης και μεταφραστής
Πηγή: https://www.efsyn.gr/nisides/341773_o-megalos-adikimenos-apo-katabolis-kairoy-einai-oi-gynaikes
